Znaczenie słuchu fonematycznego dla rozwoju mowy dziecka

Dla prawidłowego rozwoju dziecka istotne znaczenie ma prawidłowy rozwój mowy. Rozwój ten może być jednak zakłócony przez wiele czynników. Jednym z nich w znacznym stopniu warunkującym osiągnięcie prawidłowego rozwoju mowy (jej nadawania i odbioru) oraz opanowanie umiejętności czytania i pisania jest słuch fonematyczny ( tzw.fonemowy, fonologiczny, mowny, percepcja słuchowa). Stanowi on podstawę opanowania języka mówionego oraz świadomości fonologicznej. Słuch ten umożliwia rozróżnianie najmniejszych elementów składowych wyrazów – fonemów ( np. p od b), rozróżnianie/ utożsamianie wyrazów (np. bułka od półka), odróżnianie/utożsamianie dwóch wypowiedzi różnych/takich samych fonologicznie oraz utożsamianie różnych wymówień głoski (np. głoska p może być wymawiana głośniej lub ciszej, mniej lub bardziej wyraźnie, głosem męskim lub żeńskim, itp.). W praktyce oznacza to, że dziecko może z potoku mowy ludzkiej wyodrębnić słowa, w słowach sylaby, w sylabach głoski, jak również uchwycić kolejność głosek w słowie.

Słuch mowny zaczyna się rozwijać w końcowym okresie gaworzenia i kształtuje się najbardziej intensywnie w okresie od 1 do 2 roku życia. Już dzieci około 2 roku życia mają słuch fonemowy rozwinięty w znacznym stopniu zatem wymawiają większość głosek polskich i odróżniają znaczną liczbę fonemów.

Umiejętność rozróżniania i utożsamiania dźwięków mowy wymaga uprzedniego utrwalenia się w mózgu śladów słuchowych głosek (tzw. stereotypów, wzorców słuchowych) i jest możliwa dzięki pewnym stałym cechom głosek, tzw. cechom dystynktywnym. Zdolność ta wykształca się w dzieciństwie pod wpływem bodźców słuchowych. Jest więc umiejętnością nabytą, która kształtuje się w trakcie rozwoju mowy dziecka w sposób niezamierzony, spontaniczny. Warunkiem wykształcenia się słuchu fonematycznego jest jednak prawidłowy słuch fizjologiczny. Jeżeli dziecko nie słyszy dobrze w pewnym zakresie częstotliwości (np. powyżej 4000 Hz) to niedokładnie odbiera te dźwięki mowy, w skład których wchodzą te częstotliwości i może mieć w podanym przypadku trudności z rozróżnianiem głosek: s : sz : ś,  z : ż : ź, c : cz : ć czy też dz : dż : dź. Wówczas w mowie spontanicznej dziecko zamiast konsekwentnego używania słowa np. szafa będzie mówiło raz np. szafa innym razem śafa bądź safa czy na podobnej zasadzie: samolot, szamolot czy śamolot. Obniżenie słyszalności w pewnym zakresie częstotliwości powoduje więc trudności w identyfikacji fonemów oraz zaburzenia słuchu fonemowego. Zaburzenia lżejszego stopnia powodują brak stabilności wzorców słuchowych wyrazów i przejawiają się brakiem umiejętności rozróżniania pewnych opozycji, wyrazów różniących się tylko jedną cechą dystynktywną. Dziecko mające małe deficyty słuchu fonematycznego ma zatem trudności w rozróżnianiu pewnych opozycji, cech głosek (np. opozycja: dźwięczna-bezdźwięczna, tzn. trudność odróżniania głosek dźwięcznych od bezdźwięcznych, tj. w od f, z od s i pozostałych par opozycyjnych) lub tylko niektórych członów danej opozycji (np. dziecko myli głoski s:c, sz:cz, ś:ć, z:dz, ż:dż, ź:dź).  Cięższe zaburzenia dotyczą trudności w identyfikowaniu głosek różniących się dwiema i większą liczbą cech dystynktywnych. W przypadku głębokich zaburzeń słuchu fonemowego zostaje całkowicie zniesiona umiejętność rozumienia mowy.

Trudności spowodowane zaburzeniami słuchu fonematycznego ujawniają się w mowie dziecka między innymi w postaci zastępowania głosek, rzadziej zniekształcania ich postaci dźwiękowej (np. sygmatyzm dorsalny, rotacyzm języczkowy) dając w efekcie wady wymowy. Zazwyczaj też dziecko mające deficyty w zakresie słuchu mownego popełnia w piśmie analogiczne błędy jak w mowie, co uwidacznia się w nieprawidłowym zapisie wyrazów zawierających mylone głoski. Ponadto pewne nieprawidłowości (substytucje – zastępowanie jednych dźwięków innymi) w wymowie osoby nie rozróżniającej fonemów (np. dźwięcznych od bezdźwięcznych) mogą powodować zakłócenia w procesie porozumiewania się ze względu na błędną produkcję słów (np. kosa zamiast koza, półka zamiast bułka). Problemy w komunikowaniu się mogą pojawiać się również z powodu błędnej percepcji poszczególnych słów. U dzieci z zaburzeniami słuchu fonematycznego obserwuje się również trudności w dokonywaniu analizy i syntezy słuchowej wyrazów, w rozumieniu złożonych instrukcji i poleceń słownych, w powtarzaniu trudnych słów i dłuższych wypowiedzi, w tworzeniu zdań oraz w zapamiętywaniu. Zaburzenia słuchu fonematycznego mogą ujawniać się w mowie dziecka również w postaci występowania agramatyzmów, prostych, prymitywnych zdań, ubogiego zasobu słów, opuszczania słów, głosek i końcówek wymawianych słów.

Właściwie wykształcony słuch fonematyczny stwarza warunki dla prawidłowego rozwoju mowy (jej nadawania i odbioru), umożliwia prawidłową wymowę, a także dokonywanie analizy i syntezy słuchowej wyrazów, co jest niezmiernie istotne w nabywaniu umiejętności czytania i pisania. Zaburzenia słuchu fonematycznego w zależności od stopnia nasilenia zaburzają prawidłowy rozwój mowy, utrudniają bądź uniemożliwiają jej odbiór, utrudniają nabycie umiejętności pisania, zaburzają wymowę ukształtowaną, przyswojoną umiejętność pisania.

Rozwój mowy dziecka mającego znaczne niedokształcenie słuchu fonemowego jest znacznie opóźniony. Natomiast całkowity brak rozwoju słuchu fonematycznego u dziecka powoduje brak rozwoju mowy.

Zaburzenia słuchu fonemowego opóźniając rozwój mowy dziecka wpływają na jego funkcjonowanie w środowisku. Wobec każdego dziecko mającego trudności ze słuchem fonemowym oraz rozpoczynającego naukę czytania i pisania powinny być bezwzględnie stosowane ćwiczenia kształtujące słuch fonematyczny.

 

Opracowała: logopeda Marta Gordon

I.Styczek „Badanie i kształtowanie słuchu fonematycznego.”

  1. Gruba „Test do badania słuchu fonemowego”
  2. Rocławski „Słuch fonemowy i fonetyczny. Teoria i praktyka.”