ZABURZENIA LĘKOWE ADHD ZABURZENIA TIKOWE ZESPÓŁ ASPERGERA

DZIECKO Z ZABURZENIAMI ROZWOJU

 

W SZKOLE I PRZEDSZKOLU

ZABURZENIA LĘKOWE

ADHD

ZABURZENIA TIKOWE

ZESPÓŁ ASPERGERA

 

Informacje wybrała i opracowała Karolina Bajor – psycholog Powiatowej Poradni Psychologiczno – Pedagogicznej w Złotowie

 

WSTĘP

Dzieciństwo to okres, w którym zachodzą istotne zmiany w rozwoju. Dziecko musi poradzić sobie z wieloma wyzwaniami i trudnościami. Istnieją dzieci, które potrzebują pomocy. Zmagają się z ADHD (zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi), lękami, tikami, trudnościami w nauce. W procesie wychowania i uczenia należy uwzględnić ich indywidualne potrzeby, aby mogły cieszyć się dzieciństwem, odnosić sukcesy zarówno obecnie jak i w życiu dorosłym.

Broszura powstała w celu udzielenia nauczycielom wskazówek, tak aby mogli poznać bliżej swoich uczniów, efektywnie dostosowywać się do ich potrzeb, a w ten sposób osiągać pełniejszą satysfakcję z codziennej pracy.

Jeśli temat zainteresuje Państwa, to zapraszam do skorzystania z możliwości poszerzenia go oraz dyskusji.

 

  1. Dziecko z zaburzeniami lękowymi.

 

    1. Natura lęku.

Lęk spełnia funkcję adaptacyjną przygotowując dziecko na możliwe niebezpieczeństwo w ten sposób uniknąć zagrożeń. Lęk pojawia się za każdym razem, gdy dziecko rozpoznaje niebezpieczeństwo. W sytuacji, w której nie ma rzeczywistego zagrożenia lub gdy reakcja dziecka jest nieadekwatna do zagrożenia i nadmierna, lęk przestaje pełnić funkcję adaptacyjną i może prowadzić do szkodliwych zmian w zachowaniu.

 

    1. Objawy wybranych zaburzeń lękowych oraz rozpoznawanie ich wczesnych symptomów.

 

Lęk przed separacją.

W lęku separacyjnym dziecko reaguje silnym lękiem w sytuacji rozdzielenia go z opiekunem, do którego jest bardzo przywiązane. Dziecko zamartwia się o los opiekunów. Wyobraża sobie przebieg wypadków, katastrof.

Zachowania dziecka z lękiem separacyjnym, które można zaobserwować w środowisku przedszkolnym oraz szkolnym:

  • mówi o swoich obawach, że rodzice nie odbiorą go z przedszkola lub szkoły,

  • dopytuje, czy rodzicom nie stanie się coś złego,

  • wielokrotnie telefonuje do rodziców lub prosi nauczycieli, żeby to zrobili,

  • prosi rodzica, aby został w szkole kiedy jest on na lekcjach,

  • w momencie rozdzielenia z opiekunem reaguje płaczem, złością,

  • w sytuacji rozdzielenia z rodzicem często zgłasza nudności, bóle brzucha, bóle głowy.

 

Istnieje niebezpieczeństwo oceny takich zachowań dziecka jako objawów „rozpieszczenia”, braku dobrej woli lub niesamodzielności.

 

Fobia społeczna

Zazwyczaj rozpoczyna się w końcowym okresie szkoły podstawowej i gimnazjum. Charakteryzuje się nasilonym lękiem przed uczestniczeniem w sytuacjach społecznych, w których można zostać negatywnie ocenionym.

Zachowania dziecka z fobią społeczną, które można zaobserwować w środowisku szkolnym:

  • ogranicza kontakty z rówieśnikami, często na przerwach siedzi samo, sporadyczne wychodzi z inicjatywą nawiązania rozmowy,

  • unika znalezienia się w centrum uwagi z obawy, że jego zachowanie może okazać się kompromitujące (nie bierze udziału w uroczystościach szkolnych, rzadko zgłasza się do odpowiedzi, a poproszone do odpowiedzi przez nauczyciela, odpowiada cicho i niepewnie),

  • w sytuacjach „ekspozycji społecznej” miewa objawy somatyczne lęku, takie jak: zaczerwienienie twarzy, dygotanie, nagła potrzeba skorzystania z toalety.

 

Dzieci z fobią społeczną często nie uzyskują pomocy, ponieważ są spokojne i nie sprawiają kłopotu swoim zachowaniem.

 

Fobie specyficzne

Dotyczą przeżywania silnego lęku w zetknięciu z konkretnymi przedmiotami lub sytuacjami. Dyskomfort przeżywany w sytuacji budzącej lęk powoduje istotne pogorszenie funkcjonowania dziecka.

Zachowania dziecka z fobią specyficzną, które można zaobserwować w środowisku szkolnym:

 

  • unika przedmiotów i sytuacji takich, jak: zwierzęta, ptaki, owady, grzmoty, małe zamknięte przestrzenie, widok krwi, zastrzyki,

  • w zetknięciu z tymi przedmiotami lub sytuacjami reaguje nadmiernym lękiem; często też samo ocenia swoją reakcję jako nadmierną lub nieracjonalną, mimo to nie jest w stanie jej powstrzymać.

Zdarza się, ze dzieci z fobiami specyficznymi są wyśmiewane oraz traktowane z ironią. Należy pamiętać, że objawy lęku powodują u dziecka bardzo duży poziom dyskomfortu, więc wsparcie ze strony otoczenia ma duże znaczenie w jego walce z zaburzeniem.

Uogólnione zaburzenia lękowe.

Zaburzenie to charakteryzuje się występowaniem u dziecka uporczywych lęków dotyczących różnych codziennych sfer życia. Proces „martwienia się” odczuwany jest przez dziecko jako trudny do opanowania. U dziecka mogą występować objawy somatyczne, takie jak bóle głowy, bóle brzucha lub wzmożone napięcie mięśniowe.

Zachowania dziecka z zaburzeniami lękowymi uogólnionymi, które można zaobserwować w środowisku szkolnym:

  • często martwi się o różne rzeczy,

  • mówi o tym, że nie jest w stanie zapanować nad martwieniem się, a próby pocieszenia kończą się niepowodzeniem,

  • rodzice zgłaszają nauczycielowi, że dziecko z powodu lęku i zmartwień ma problemy z zasypianiem i podtrzymaniem snu.

 

Zdarza się, zwłaszcza u starszych dzieci, że próbują ukryć przed otoczeniem swoje liczne zmartwienia.

 

    1. Wskazówki dla nauczycieli.

Normalizowanie reakcji lękowych i pokazywanie adaptacyjnych funkcji lęku:

  • należy rozmawiać z dziećmi o tym, że lęk jest emocją powszechnie przeżywaną, która pomaga ocenić sytuacje i podjąć korzystne działania,

  • pomoc dziecku w zauważeniu, jakie zniekształcenia poznawcze stosuje podczas oceny różnych wydarzeń, które interpretuje lękowo, np. katastrofizowanie („na pewno stanie się coś strasznego”) lub nadmierne uogólnianie („zawsze mam pecha”),

  • warto modelować sposób radzenia sobie z lękiem, a nie całkowite panowanie nad nim; pokazujemy więc, że pomyślne ukończenie zadania nie wymaga perfekcji na każdym jego etapie,

  • uczmy dzieci dostrzegania wskazówek mówiących o bezpieczeństwie.

 

Stosowanie strategii przeciwnych unikaniu:

  • dzieci z zaburzeniami lękowymi wypracowały sobie sposób zmniejszania lęku poprzez unikanie sytuacji, które sprawiają, że te objawy lęku pojawiają się lub nasilają; takie zachowania wzmacniają przekonania dziecka na temat grożącego mu niebezpieczeństwa i własnej niezaradności w pokonywaniu lęku, wpływają negatywnie na samoocenę; zachęcajmy więc dziecko do konfrontacji z sytuacjami, których z powodu lęku unika,

  • konfrontacje nigdy nie mogą dotyczyć sytuacji niebezpiecznych, a jedynie takich, które realnie są bezpieczne, a lęk im towarzyszący wynika tylko z nieprawidłowej ich interpretacji przez dziecko.

Uczenie techniki rozwiązywania problemów:

  • dzieci z zaburzeniami lękowymi bywają mało samodzielne w podejmowaniu decyzji, jak się zachować w trudnej dla nich sytuacji; ucząc dzieci technik rozwiązywania problemów wzmacniamy ich niezależność i stosowanie prawidłowych strategii radzenia sobie.

 

 Dziecko z lękiem separacyjnym:

  • nie tworzyć wokół zostawania dziecka w przedszkolu czy szkole zamieszania i napięcia,

  • warto ustalić pewne etapy przyzwyczajania dziecka do nowej sytuacji.

 

Dziecko z fobią społeczną:

  • warto, aby nauczyciel aranżował czasem sytuację, w której dziecko będzie miało okazję pokazać swoje umiejętności rówieśnikom, a jednocześnie będzie mierzyło się z trudną dla niego sytuacją,

  • zapewniając przyjazną atmosferę, należy zachęcać dziecko do odpowiedzi, nagrodzić jego zachowanie i stworzyć możliwość poradzenia sobie z zadaniem; do podejmowania kolejnych trudnych wyzwań najbardziej motywują nagroda i poczucie sukcesu.

2. Dziecko z ADHD.

2.1. Co to jest ADHD?

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi jest zaburzeniem neurorozwojowym, a dokładna przyczyna nadal nie jest znana. Występuje ono najczęściej u chłopców. W Polsce na to zaburzenie cierpi ok. 150 tysięcy dzieci.

Do podstawowych grup objawów w ADHD należą:

  • zaburzenia koncentracji uwagi,

  • impulsywność,

  • nadruchliwość.

 

Konsekwencje zaburzeń koncentracji uwagi w szkole mogą być następujące:

  • bardzo długo trwające zabieranie się do zadań związanych z wysiłkiem umysłowym,

  • trudności ze skupieniem się w czasie pracy,

  • bardzo łatwe rozpraszanie,

  • kłopoty z zapamiętaniem przyswojonego materiału,

  • niesłuchanie poleceń lub brak reakcji na nie,

  • tendencja do marzycielstwa.

 

Impulsywność może powodować:

  • brak przewidywania konsekwencji swojego działania,

  • rozpoczynanie zadania bez całkowitego zrozumienia instrukcji,

  • kłopoty z wykonaniem złożonych prac,

  • trudności w uczeniu się na podstawie wcześniejszych doświadczeń oraz ogólnych zasad,

  • kłopoty z oczekiwaniem na swoją kolej.

 

Nadruchliwość może warunkować następujące zachowania:

  • dziecko jest stale w ruchu,

  • trudności z wysiedzeniem w ławce przez całą lekcję,

  • ciągłe wiercenie się,

  • preferowanie zabaw ruchowych,

  • gadatliwość i hałaśliwość.

 

 2.2. Wskazówki dla nauczycieli.

 

Zaburzenia koncentracji uwagi.

W tym przypadku interwencje możemy podzielić na trzy wzajemnie uzupełniające się bloki:

  1. Wprowadzenie odpowiednich strategii na przywołanie rozproszonej uwagi.

Sposób niewerbalny – wskazanie na zadanie, dotknięcie w ramię;

Sposób werbalny – przy pomocy krótkich poleceń: dane,zeszyt, kolejne zadanie, tablica starta, piszemy, wyjmujemy zeszyty.

  1. Skracanie wykonywania poszczególnych zadań połączone z częstymi przerwami.

 

Dzieci z ADHD na początku lekcji są w stanie pracować tak, jak inne dzieci, jednak po kilku minutach zaczynają mimowolnie wyszukiwać sobie inne zajęcia. Niezbędne więc jest:

  • krótkie polecenia,

  • podawanie notatek w punktach,

  • częste przypominanie instrukcji,

  • skracanie czasu wykonywania zadań,

  • częste przerwy śródlekcyjne w postaci ćwiczeń fizycznych,

  • wykorzystywanie „przyciągaczy” uwagi – flamastrów, naklejek itp.,

  • dopilnowanie wpisania zadania domowego,

  • umożliwienie odrabiana lekcji na terenie szkoły,

  • prowadzenie zeszytu korespondencji z rodzicami,

  • wprowadzenie jednolitego i czytelnego systemu zasad i konsekwencji,

  • WSPÓŁPRACA Z RODZICAMI.

 

 3. Wykorzystanie tzw. wysp kompetencji.

Wyspy kompetencji to obszary funkcjonowania dziecka, będące dla niego źródłem satysfakcji. Warto wzmacniać młodego człowieka, który zdaje sobie sprawę, że słabo wypada na tle swojej klasy, pokazując mu pomiędzy obszarami klęsk jego „wyspy kompetencji”, czyli dziedziny, w których się sprawdza. Jest to niezwykle ważne w budowaniu samooceny dziecka. Adekwatna samoocena jest czynnikiem wpływającym na rozwój człowieka i chroniącym go przed negatywnymi wpływami otoczenia.

W przypadku dzieci z ADHD problemem jest to, że ich zainteresowania (komputer, telefony, piłka nożna i in.) w bardzo małym stopniu pokrywają się z oczekiwaniami szkoły. Dlatego ważna jest zmiana sposobu myślenia o problemie, jakim jest to zaburzenie.

Przykłady wykorzystania obszarów kompetencji:

  • jeśli dziecko ma problem w czytaniu, a interesuje się piłką nożną, to można do ćwiczeń w czytaniu wykorzystać tekst o piłkarzach,

  • przygotowanie prezentacji o telefonach komórkowych,

  • wyrapowanie wiersza,

  • omówienie przesłania utworów hip-hopowych,

  • przeznaczenie jednej ze ścian na graffiti,

  • poprowadzenie rozgrzewki na lekcji WF,

  • zaprezentowanie umiejętności sztuk walki podczas lekcji WF,

  • zorganizowanie wystawy prac dziecka (plastycznych, hafciarskich, modelarskich itp.),

  • wykorzystanie chęci niesienia pomocy innym.

 

W przypadku dzieci z ADHD przeciwwskazane jest:

  • stosowanie punktów ujemnych,

  • odsyłanie dziecka do pedagoga lub psychologa szkolnego w trakcie lekcji,

  • wzywanie rodziców do szkoły,

  • wpisywanie uwag do dzienniczka.

 

Nauczyciel musi znaleźć taką strategię, dzięki której to, co robi dla dziecka z ADHD, nie będzie się odbywało kosztem innych uczniów. Pozwoli to na zbudowanie mocniejszej pozycji nauczyciela w klasie. Do dzienniczka należy wpisywać wyłącznie informacje na temat złamanej zasady i rodzaju poniesionej konsekwencji.

Impulsywność i nadruchliwość.

Dziecko impulsywne zapytane o zasady prawidłowego zachowania na lekcji wyliczy ich wiele. Jednak to samo dziecko będzie miało trudności z zastosowaniem ich w odpowiednim momencie, gdyż aby umieć zastosować zasadę nie można być impulsywnym.

Z tego powodu do najczęściej stosowanych przez nauczycieli strategii radzenia sobie z impulsywnością dziecka powinny należeć:

  • ignorowanie zachowań impulsywnych, które nie zaburzają prowadzenia lekcji,

  • przewidywanie możliwości pojawienia się zachowania impulsywnego i zapobieganie mu,

  • częste przypominanie obowiązującego systemu zasad, szczególnie po wystąpieniu zachowania niepożądanego.

W przypadku objawów nadruchliwości najskuteczniejszą metodą jest ich zignorowanie. W sytuacji, w której poziom nadruchliwości przekracza próg tolerancji otoczenia, skuteczne może się okazać:

  • umożliwienie dziecku chodzenia po klasie w ustalonych ramach,

  • zagospodarowanie nadmiernej aktywności dziecka np. poprzez przerwy śródlekcyjne, umożliwienie mu wstawania w trakcie lekcji, poproszenie go o podanie pomocy edukacyjnych itp., a w czasie przerw dobrym pomysłem byłoby organizowanie atrakcyjnych aktywności ruchowych w sali gimnastycznej.

 

3. Dziecko z zaburzeniami tikowymi.

3.1. Co to są tiki?

Tiki to mimowolne, czyli niezależne od woli, szybkie, nagłe, krótkotrwałe, nierytmiczne skurcze mięśni jednej lub więcej części ciała, występujące na podłożu prawidłowej czynności ruchowej (tzw. tiki ruchowe) lub mimowolne, szybkie, nagłe, krótkotrwałe wydawanie dźwięków lub słów (tzw. tiki wokalne). Tiki zazwyczaj nasilają się w stanach pobudzenia emocjonalnego i oczekiwania, czyli w sytuacjach przeżywania zdenerwowania, napięcia, zmęczenia, radości, wzruszenia czy podekscytowania. Prowadzi to często do powstania swoistego błędnego koła: dziecko wstydzi się swoich tików, to pociąga za sobą narastanie niepokoju, co z kolei wtórnie nasila tiki.

 3.2. Funkcjonowanie dziecka z zaburzeniami tikowymi – wskazówki dla nauczycieli.

Występowanie objawów może znacznie utrudniać dziecku pracę na lekcji (np. bardzo nasilone tiki w postaci mrugania powiekami czy skrętów szyi mogą utrudniać przeczytanie fragmentu tekstu lub pisanie w zeszycie). Rodzi to potrzebę właściwego postępowania nauczyciela wobec takiego ucznia oraz konieczność dostosowania wymagań edukacyjnych do jego możliwości.

Podstawą do tworzenia właściwych rozwiązań powinno być:

  • dokładne poznanie przez osoby opiekujące się dzieckiem w szkole objawów poprzez rozmowy z rodzicami ,

  • ustalenie, w jaki sposób uczeń i jego otoczenie radzą sobie z tikami, w jakich sytuacjach występują, które sytuacje najczęściej prowokują objawy na terenie szkoły.

 

Strategie radzenia sobie z objawami:

  • ignorowanie ich (czyli niezwracanie uwagi na nie) przez nauczyciela, który powinien zachęcać do tego wszystkich uczniów w klasie,

  • dopilnowanie, aby za występowanie objawów uczeń nie był nagradzany przez otoczenie (wzmożona uwaga nauczyciela, zwalnianie z zadań itp.),

  • wymagania w stosunku do ucznia z tikami powinny być modyfikowane a nie zmniejszane.

 

Ważne jest tworzenie przyjaznego środowiska szkolnego, w którym dziecko z zaburzeniami tikowymi nie będzie odtrącone przez rówieśników i będzie miało takie same szanse uczenia się jak inni. Często u osób chorujących rozwijają się dodatkowe powikłania, będące konsekwencją zaniżonej samooceny, bycia gorszym, dziwnym, układające się w obraz zaburzeń lękowych i depresyjnych.

Kolejnym problemem mogącym oddziaływać na funkcjonowanie dziecka jest wpływ przyjmowanych przez nie leków. Negatywnymi konsekwencjami farmakoterapii mogą być: senność, zaburzenia uwagi, pogorszenie jakości pisma, a nawet ogólne pogorszenie się wyników w nauce.

Nauczyciel może odegrać istotną rolę w monitorowaniu efektów leczenia, a jego obserwacje dotyczące funkcjonowania dziecka w klasie są cennym źródłem informacji o dziecku.

 

4. Dziecko z zespołem Aspergera.

4.1. Co to jest zespół Aspergera?

Zespół Aspergera należy do zaburzeń rozwoju ze spektrum autyzmu. Charakteryzuje się on:

  • rozwojem poznawczym w granicach normy,

  • raczej prawidłowym rozwojem mowy,

  • problemami ze współpracą z innymi ludźmi, trudnościami z rozumieniem języka niedosłownego,

  • często występującą niezgrabnością ruchową,

  • zawężonymi zainteresowaniami,

  • przywiązaniem do rutyny,

  • problemami z mimiką i niewerbalnym okazywaniem uczuć,

  • trudnościami w utrzymywaniu kontaktu wzrokowego,

  • unikaniem bliskości fizycznej.

Codzienne trudności dzieci z zespołem Aspergera dotyczą przede wszystkim nawiązywania kontaktów z innymi dziećmi i nauczycielami. Dzieci takie nie rozumieją sarkazmu, żartu ani drwiny. Potrafią naśladować ton czyjejś wypowiedzi, ale bez zrozumienia intencji. Dziecko nie będzie śmiało się z innymi, nie będzie rozumiało ich rozmów, co z kolei prowadzić może do frustracji i izolacji od grupy. Uczeń z zespołem Aspergera odpowie na pytanie o imię i nazwisko, ale nie będzie do końca świadomy czego dotyczy rozmowa, odpowie mechanicznie wyuczonymi zdaniami, nie przypisując im znaczenia. Mowa dziecka z zespołem Aspergera nazywana jest „encyklopedyczną” – dzieci mają dużą łatwość w zapamiętywaniu trudnych oraz patetycznych wyrażeń.

4.2. Funkcjonowanie dziecka z zespołem Aspergera – wskazówki dla nauczycieli.

Nauczanie ucznia z zespołem Aspergera może odbywać się w szkole ogólnodostępnej. Wskazane może być zatrudnienie asystenta nauczyciela, który będzie wspomagał ucznia podczas pracy na lekcji i w jego kontaktach społecznych. Przeciwwskazane jest nauczanie indywidualne na terenie domu, ponieważ może ono pogłębiać zaburzenia w sferze społecznej.

 

Organizacja zajęć lekcyjnych.

Na początku roku szkolnego dziecko należy dokładnie zapoznać z topografią szkoły. Nowe środowisko może stać się u niego przyczyną niepokoju, dlatego należy je przewidywać i minimalizować. Ważne jest zachowanie odpowiedniego schematu pracy (plan dnia, terminy klasówek i zakończenia projektów itp.) i stałości działań. Dzieci lepiej funkcjonują, gdy znają plan zajęć oraz gdy nie są zaskakiwane zmianami. Jeżeli planowane są jakieś nowe sytuacje (np. wycieczka, wyjście do kina, wizytacja), dziecko musi być o tym odpowiednio wcześniej poinformowane i powinno otrzymać informacje, co do oczekiwanego zachowania.

 

Wsparcie w sferze kontaktów i umiejętności społecznych:

  • pomóż dziecku w rozważnym doborze kolegów, co może wpłynąć na poprawę jego umiejętności społecznych i ośmielić je w nawiązywaniu przyjaźni oraz zredukuje stygmatyzację dziecka,

  • zachęć i wspieraj włączanie się ucznia do grupowych zajęć, gier i zabaw,

  • ucz dziecko stosownych zwrotów inicjujących i podtrzymujących rozmowę,

  • wspieraj socjalizację dziecka poprzez zachęcanie go do udziału w kółkach zainteresowań itp.,

  • zachęcaj ucznia, by szukał pomocy, gdy czuje się zmieszany, nie wie, jak się zachować, poprzez wskazanie mu konkretnej osoby, do której może się wówczas zwrócić,

  • obserwuj i pomagaj w przypadku trudności w kontaktach społecznych poprzez omówienie sytuacji, wskazywanie zachowań, które byłyby w niej właściwe, znajdowanie rozwiązania i wskazywanie, jak w przyszłości uniknąć podobnych kłopotów.

 

Wspieranie rozwoju umiejętności komunikacji i rozumienia języka:

  • zachęcaj ucznia do wzbogacania języka poprzez wyszukiwanie wyrazów bliskoznacznych i korzystanie na lekcji ze słownika wyrazów bliskoznacznych,

  • pozwól uczniowi prowadzić własny słownik pojęć i nowych terminów związanych z nauką szkolną,

  • zachęć do gry w kalambury, do odgadywania za pomocą wskazówek kolegów „Co mam w sekretnej torbie?”,

  • wyjaśnij metafory a znaczenie pojęć abstrakcyjnych przedstawiaj za pomocą obrazów albo przeciwieństw, np. uczciwość — nieuczciwość itp.;

  • używaj prostego i jednoznacznego języka, unikaj ironii, dowcipów, przenośni, idiomów (chyba, że wiesz, że uczeń prawidłowo je zrozumie); mogą spowodować niepotrzebny zamęt, niepokój a nawet lęk u dziecka,

  • pamiętaj, że w związku z trudnościami w prawidłowym odczytaniu przez ucznia sygnałów pozawerbalnych, każdy wyraz twarzy i gest powinien być poparty informacją słowną.

 

 BIBLIOGRAFIA

  1. Bryńska A. Wolańczyk T. (2010) „ One są wśród nas. Dziecko z zaburzeniami tikowymi w szkole i przedszkolu”Informacje dla pedagogów i opiekunów, Ośrodek Rozwoju Edukacji, Warszawa.

  1. Derezińska I., Gajdzik M. (2010) „One są wśród nas. Dziecko z zaburzeniami lękowymi w szkole i przedszkolu”. Informacje dla pedagogów i opiekunów,Ośrodek Rozwoju Edukacji, Warszawa.

  1. Jagielska G. (2010) „One są wśród nas. Dziecko z autyzmem i zespołem Aspergera”. Informacje dla pedagogów i opiekunów, Ośrodek Rozwoju Edukacji, Warszawa.

  1. Jóźwiak S. (2010) „ One są wśród nas. Dziecko z padaczką w szkole i przedszkolu” Informacje dla pedagogów i opiekunów,Ośrodek Rozwoju Edukacji, Warszawa.

  2. Kutcher M., Attwood T., Wolf R. (2007) „Dzieci z zaburzeniami łączonymi”, Liber, Warszawa.

  3. Srebrnicki T., Wolańczyk T. (2010) „ One są wśród nas. Dziecko z ADHD w szkole i przedszkolu” Informacje dla pedagogów i opiekunów,Ośrodek Rozwoju Edukacji, Warszawa.