UWARUNKOWANIA WYBORU ZAWODU A RODZINA

„Kim chciałbyś zostać gdy dorośniesz? Stawianie tego pytania we wczesnym dzieciństwie wskazuje na duże znaczenie tej decyzji.

Psychologia przeszła długą drogę, próbując wyjaśnić, co wpływa na wybór drogi zawodowej człowieka. Punktem wyjścia rozważań naukowców były trzy podstawowe pytania:

  1. Dlaczego ludzie wybierają określoną drogę edukacyjną i zawodową?
  2. Dlaczego ją w pewnym momencie swojego życia korygują?
  3. Dlaczego preferencje zawodowe zmieniają się wraz przechodzeniem człowieka przez kolejne stadia rozwojowe?

Wiedza na temat istoty dynamiki kariery zawodowej oraz specyficznych problemów, występujących w poszczególnych jej fazach, jest koniecznym warunkiem skutecznego projektowania kariery zawodowej dziecka-ucznia. Na życie możemy spojrzeć jak na szereg etapów, które przechodzimy. Na każdym z nich przyswajamy sobie kolejne lekcje.

Co więcej, lekcje z poprzedniego etapu są nam niezwykle potrzebne, żeby we właściwy sposób przejść do następnego etapu.

W literaturze psychologicznej występują różne propozycje klasyfikacji cykli życia.

Wg. Donalda E. Supera rozwój człowieka przebiega przez pięć stadiów:

  1. dzieciństwo, 2 dorastanie, 3 wczesna dorosłość, 4 dojrzałość, 5 starość.

W ramach tych stadiów daje się zaobserwować również pięć faz rozwoju kariery zawodowej. Nazwa każdej fazy określa zarazem typowe dla niej zadanie rozwojowe:

  1. Faza wzrostu – od urodzenia do 14 lat – studium dzieciństwa.

Treścią tej fazy jest rozwój jednostki przez identyfikowanie się z osobami ważnymi w rodzinie i w szkole. Dominującą rolę odgrywają początkowo potrzeby i fantazje na temat przyszłości, potem rośnie rola zainteresowań i umiejętności wraz ze zwiększeniem się udziału młodego człowieka w życiu społecznym. Faza ta obejmuje trzy okresy:

  • okres fantazji – od 4 do 10 roku życia: dominującą rolę odgrywają potrzeby, ważne jest odgrywanie ról społecznych w zabawie,
  • okres zainteresowań – od 11 do 12 roku życia: „to co się lubi” staje się główną determinantą aspiracji i aktywności,
  • okres umiejętności – od 13 do 14 roku życia: dokonuje się analizy własnych zdolności pod względem wymagań zawodowych.

Funkcjonowanie w grupie rówieśniczej może być dla młodego człowieka szczególnym doświadczeniem związanym z rozwojem umiejętności: komunikacji, kształtowania ról grupowych, prób zachowania swojej indywidualności, a jednocześnie uczenia się zasad współpracy. Umiejętności te wpływają na dokonywanie wyboru zawodu, określanie środowiska pracy, czy preferowanie określonego typu organizacji/sposobu świadczenia pracy.

Bardzo wielu rzeczy uczymy się nieświadomie, zwłaszcza w dzieciństwie, kiedy większość nauki to naśladowanie i wzorowanie się na innych ludziach: rodzicach, innych członkach rodziny, rówieśnikach, nauczycielach oraz osobach, które spotykamy przypadkowo. Wpływ na decyzje i wybory zawodowe, karierę, myślenie o sukcesie i rozwoju zawodowym, mają z pewnością nasze rodziny, wielopokoleniowy przekaz widzenia różnych ról zawodowych, oraz podejmowanie ról męskich i żeńskich w rodzinie.

  1. Faza poszukiwań – od 15 do 24 roku życia – stadium dorastania.

W tej fazie obserwuje się wypróbowywanie różnych ról społecznych oraz zdobywanie zawodowych doświadczeń w czasie zajęć szkolnych, czasie wolnym i w pracy czasowej. Ta faza również obejmuje trzy podokresy:

  • okres wstępny – od 15 do 17 roku życia: charakteryzuje się dokonywaniem pierwszych prowizorycznych wyborów (w dyskusjach, fantazjach, próbach pracy) na podstawie potrzeb, zainteresowań, umiejętności, wartości oraz dostępnych możliwości,
  • okres przejściowy – od 18 do 21 lat: dominują rozwiązania uwzględniające rzeczywiste możliwości kształtowane przez rynek pracy, kształcenie profesjonalne,
  • okres próby – od 22 do 24 lat: lokalizowanie najbardziej prawdopodobnego obszaru aktywności zawodowej, podjęcie pierwszej pracy i wypróbowanie jej jako „pracy na całe życie”.

Na nasz rozwój wywierają wpływ nasi rodzice, rodzeństwo i wszystkie osoby należące do naszej rodziny. Nawet wtedy, kiedy w jakiś sposób doszło do zerwania związku (śmierć, emigracja, świadome odrzucenie rodzinnych powiązań), nie oznacza to, że związek nie istnieje lub nie wywiera wpływu. Wraz z nowymi wzorami intelektualnymi proponowane są nowe wzory ideologiczne. Dążenie do samodzielności i niezależności, tzw. selfmanagement, należą do głównych celów wychowawczych. Konkretnie oznacza to dla młodego człowieka umieć się uniezależnić od wpływów, być samodzielnym i pewnym siebie sternikiem własnego życia. Często to usamodzielnianie polega na zerwaniu kontaktów ze swoją rodziną, z którą łączy, jak się wydaje młodym ludziom to, co archaiczne, nienowoczesne, stare, konserwatywne.

W niektórych kręgach należy nawet do dobrego tonu stwierdzenie: „zerwałem z rodziną”, „odfrunąłem z gniazda”, „pozbyłem się skorupy”. Obecnie szczególnie wiele młodych kobiet pod wpływem presji „robienia kariery” stawia za cel swojego życia osiągnięcie całkowitej niezależności i samodzielności. Wiele z nich podejmuje się prac, których wcześniej kobiety nigdy nie wykonywały. Najczęstszą konsekwencją takich zachowań jest przeciążenie psychofizyczne, które pociąga za sobą zaburzenia emocjonalne i choroby. Jest to proces zrozumiały, jak bowiem młody człowiek może odczuwać sens życia, skoro jest ono wypełnione tylko pracą.

  1. Faza zajęcia pozycji – od 25 do 44 roku życia – studium wczesnej dorosłości.

W tej fazie, po wybraniu głównej dziedziny zatrudnienia (na podstawie ewentualnych prób lub –gdy dotyczy to zawodów wymagających specjalistycznego wykształcenia – bez takich prób), podstawowy wysiłek jest poświęcony na znalezienie w niej stałego miejsca.

Podokresy tej fazy to:

  • okres prób – od 25 do 30 roku życia, wybrany zawód może okazać się niesatysfakcjonujący, co prowadzi do wielu zmian decyzji, co do wyboru miejsca pracy, aż do momentu określenia własnej pozycji zawodowej lub uświadomienia sobie przez kandydata do pracy braku preferencji do wykonywania określonego typu pracy,
  • okres stabilizacji – od 31 do 44 roku życia: wyraźnie zarysowuje się wzór kariery i podejmowane są działania realizujące ten wzór. Dla wielu osób są to lata najbardziej twórcze.
  1. Faza konsolidacji – od 45 do 64 roku życia – stadium dojrzałości.

Podejmowane są w niej działania stabilizujące wybraną drogę kariery zawodowej; bardziej rozwijane są wcześniej realizowane rodzaje aktywności niż inicjowane nowe.

  1. Faza schyłku – od 65 roku życia – stadium starości.

Zmniejsza się wówczas lub zanika aktywność zawodowa ze względu na zmniejszające się możliwości fizyczne i psychiczne. Tworzą się nowe obszary działania: najpierw w formie selektywnego uczestnictwa, potem bardziej w roli obserwatora. Poszczególne podokresy tej fazy są następujące:

  • okres spowolnienia – od 65 do 70 roku życia; czasem jest to okres oficjalnego przejścia na emeryturę, a czasem już w późnym okresie następuje zmniejszenie tempa pracy, ograniczenie zakresu obowiązków, ograniczenie czasu pracy oraz procesu dopasowywania obowiązków zawodowych do zmniejszającej się wydolności organizmu. Niektóre osoby poszukują w tym okresie pracy w niepełnym wymiarze;
  • okres emerytury – powyżej 71 roku życia: ustanie aktywności zawodowej – występuje tu silne zróżnicowanie indywidualne – zgoda na pełne odejście z zawodu jednym przychodzi łatwiej, a inni aż do śmierci nie zgadzają się na całkowitą rezygnację z zawodu.

Z rodziną, z której pochodzimy jesteśmy powiązani w najtrwalszy i najsilniejszy sposób.

Uczymy się tu stylu i modelu życia, rozwijamy swoje zainteresowania, czerpiemy pierwszą wiedzę z zakresu zawodów członków naszej rodziny, uczymy się pełnienia ról społecznych i zawodowych, tworzymy hierarchię wartości związanych z pracą i życiem osobistym. Doświadczamy pierwszych sukcesów i porażek.

Drzewo nie wybiera sobie miejsca, w którym rośnie, a rozwija się inaczej w lesie,

inaczej w osłoniętej dolinie, inaczej na szczycie góry, tak też dziecko wrasta w grupę, z której pochodzi i jest do niej przywiązane z siłą i konsekwencją.

Więź z grupą pochodzenia jest przeżywana jako miłość i szczęście, bez względu na to, czy dziecko może się w tej grupie rozwijać, czy nie, i bez względu na to, kim są i jacy są jego rodzice. Dziecko wie, że do nich przynależy (Hellinger, 2004, s.19).”

Związki rodzinne są związkami trwałymi i ważnymi niezależnie od tego jakie znaczenie nadaje im jednostka. Szybkie tempo życia, gwałtowne przeobrażenia kulturowe, polityczne i socjalne nie pozwalają często na zatrzymanie się w celu refleksji nad własnym życiem. Wymagania zmieniających się ciągle warunków pracy, uniemożliwiają w wielu rodzinach prowadzenie ustabilizowanego trybu życia. Dzieci nie są chronione przed tym gwałtownym i nienaturalnym rozwojem warunków życia. Nowe zadania edukacji, zmiany i przeobrażenia, brak poczucia „jasności”, które jest ważnym kryterium prawidłowego rozwoju dziecka do 12 roku życia, są dla wielu młodych ludzi silnym źródłem stresu, a nawet chorób psychosomatycznych.

Każda rodzina posiada nie tylko swoją własną niepowtarzalną historię, ale preferuje określony model życia rodzinnego oraz zawodowego. W systemach rodzinnych dominują określone postawy i wartości. Dzieci w rodzinie przez długi czas uczą się przez naśladowanie stylu życia i preferencji zawodowych rodziców, chociaż wcale nie zdają sobie z tego sprawy.

Postawy rodziców wobec dzieci mają znaczący wpływ na powstawanie ich preferencji  o charakterze edukacyjno-zawodowym. Podstawowym wymiarem( postawy) jest wymiar emocjonalny, którego krańce określają chłód i ciepło.

Kształtują one trzy rodzaje relacji rodzice – dziecko.

  • Pierwsza z nich charakteryzuje się emocjonalną koncentracją na dziecku. Może przybierać jedną z dwóch form:
  • ochraniania, czyli nadopiekuńczości, kiedy rodzice robią dla dziecka zbyt wiele nakłaniając w ten sposób do uległości i
  • – zależności oraz wymagań, kiedy warunkiem zyskania uwagi, uznania rodziców są osiągnięcia dziecka.

Rozwój jednostki we wczesnym okresie następuje przez możliwość ruchu i doznawania świata zewnętrznego. Jeśli możliwości są ograniczone, to dziecko nie może w pełni wykorzystywać i rozwinąć swojego potencjału. Jego zdolności zostają zablokowane i nie znajdują odzwierciedlenia w życiu dorosłym. Ograniczenie praw odbywa się nieświadomie, a jego podłożem jest miłość do dziecka. Efektem takiego zachowania może być brak inicjatywy i zainteresowania, apatia, pasywność, bierny lub wycofujący kontakt z otoczeniem. Dziecko nie potrafi formułować własnych sądów i ocen. Wymaga ciągłego wspierania swoich decyzji przez rodziców. Jest gotowe spełniać ich oczekiwania w związku z wyborem zawodu, drogi kształcenia. W jego celach brak argumentacji, ponieważ nie wierzy we własne możliwości. Wyobraża sobie, że potrzebuje ciągłego kierowania, instrukcji i konkretnych rad jak postępować. Nie ma świadomości własnych preferencji edukacyjnych i zawodowych. Dzieci takie są szczególnie zagrożone ponoszeniem kosztów nieudanych wyborów zawodu związanych głównie z brakiem umiejętności rozpoznawania własnych zdolności w tym zakresie. Jako osoby dorosłe będą należały do grupy ryzyka związanego z utratą pracy, brakiem umiejętności konfrontowania swoich zdolności i wiedzy w kontakcie z pracodawcą.

  • Druga relacja to „unikanie dziecka”. Wyróżnia się tu również dwie formy: zaniedbanie dziecka, kiedy rodzice starają się zaspokoić potrzeby dziecka w ograniczony sposób oraz odrzucenie dziecka, kiedy rodzice nie podejmują żadnych wysiłków, w celu zaspokojenia jego potrzeb.

Do rozwoju dziecko potrzebuje nie tylko czasu swoich rodziców, ale przede wszystkim intensywnego sposobu przeżywania i wspólnych spotkań. Jakość istniejącego związku, a tym samym możliwości rozwoju dziecka, uwarunkowane są zainteresowaniem rodziców tym rozwojem, wspieraniem i kształtowaniem talentów, zdolności, zabezpieczeniem potrzeb fizjologicznych oraz potrzeb emocjonalno-społecznych. Pozostawienie dziecka samego sobie, nawet przy fizycznej obecności rodzica prowadzi do narastania poczucia osamotnienia i pustki. Konsekwencją sytuacji utrzymywania się braku rzeczywistej i aktywnej opieki mogą być liczne zaburzenia emocjonalne: poczucie niepewności, niskie poczucie własnej wartości, wręcz kompleks niższości, przeżywanie sprzecznych uczuć. Przekonanie typu: „nikt mnie nie kocha, nikt mnie nie potrzebuje, jestem sam” zostają na stałe zakodowane w schematach poznawczych jednostki, kierując jej życiem. Osoby takie przeżywają silny lęk przed bólem i odrzuceniem, chętnie wybierają samotność i izolację społeczną. Zwykle pozostają więc na marginesie środowiska pracy, są zagrożone utratą pracy, bywają ofiarami w grupach społeczno-zawodowych. Chociaż są dobrymi pracownikami, rzadko osiągają sukces i odpowiednią gratyfikację finansową za swoją pracę. Uczniowi z takimi cechami towarzyszy zwykle silne wahanie w wypadku podejmowania decyzji o wyborze ścieżki zawodowej lub edukacyjnej. Należy poświęcić mu dużo czasu na rozmowę doradczą, wskazywać na zainteresowania ucznia, jego zasoby, mocne strony. Wysiłek powinien być ukierunkowany na pomoc dziecku w znalezieniu skutecznych sposobów na minimalizowanie skutków własnych ograniczeń. Dalszym krokiem może być również doradztwo grupowe, ze szczególnym uwzględnieniem budowania poczucia własnej wartości.

  • Brak respektu wobec dziecka – autorytaryzm, stawianie nadmiernych wymagań.

Pojęcie respektu najczęściej jest rozważane przez pryzmat rodzica. Jednak tak jak on dopomina się od dziecka posłuszeństwa, tak ono potrzebuje szacunku i uznania jego specyficznych właściwości i zdolności. Dziecko pragnie odczuwać, że jest kimś wyjątkowym, niepowtarzalnym i niezależnym, a przez to szanowanym w swojej odrębności. Ważne jest uznanie jego umiejętności, akceptacja jego marzeń i wyobrażeń. Pozbawienie dziecka takiego szacunku powoduje zahamowania jego aktywności. Zachowania wynikające z braku respektu do odrębności dziecka są związane z emocjonalną koncentracją na dziecku, choć rodzice mają poczucie, że takie zachowania wynikają z miłości, chęci pomocy i ułatwienia drogi życiowej. Rodzice przez kreowanie dziecka na takie, jakim ich zdaniem powinno być, aby zapewnić sobie szczęście w życiu (wykształcenie takie jakie chcą, kariera zawodowa, sukces, prestiż społeczny, odbierają dziecku prawo do bycia tym, kim jest. Takie zachowania rodziców prowadzą zwykle do zaburzeń identyfikacji i poczucia tożsamości, zaniżonej samooceny, poczucia winy, nastawienia na niepowodzenia, cechy wyuczonej bezradności, albo przeciwnie zachowań prowokacyjnych, mających charakter silnego buntu przeciwko dominacji rodziców i braku uznania. W takiej sytuacji uczeń może podejmować decyzje zawodowe zgodnie z wolą rodziców, bez zdolności do własnej refleksji lub jego preferencje będą odwrotne do decyzji rodziców, ale równie nieprzemyślane.

Trzecim rodzajem relacji rodzice-dziecko jest akceptacja dziecka. Może mieć charakter niekonsekwentny (przypadkowy) lub rozumnie kochający

W rodzinach, w których w kolejnych pokoleniach zgodnie z prawem miłości zwraca się uwagę na silne więzi pomiędzy rodzicami i dziećmi, istnieje zasada „dawania i brania” .Rodzice dają, a dzieci biorą. Pierwszy dar, jaki dzieci otrzymują od rodziców, to życie. Potem jest opieka, troska, miłość, akceptacja, dostrzeganie potrzeb dziecka. Rodzice dają dzieciom to, co sami dostali od swoich rodziców. W ten sposób tworzy się niepowtarzalny układ wzajemnych relacji rodzinnych opartych na silnej więzi emocjonalnej. Postawa kochająca, pełna akceptacji dla dziecka i zachowania porządku w rodzinie, miejsca dla wszystkich jej członków powoduje, że młody człowiek może rozwijać się w atmosferze wsparcia i mierzyć się z trudnymi okresami w swoim rozwoju przy życzliwej pomocy rodziców i innych członków rodziny. Aby dziecko potrafiło wyrażać swoje emocje, potrzebne mu są odpowiednie wzorce emocjonalne rodziców. Życie emocjonalne dzieci i młodzieży jest jak lustrzane odbicie: dzieci zwykle nie inicjują miłości, lecz ją odzwierciedlają. Jeżeli są obdarzone miłością, odwzajemniają się rodzicom i innym ludziom. Ich preferencje zawodowe są wtedy zwykle ukierunkowane na zawody związane z kontaktem z ludźmi, ponieważ ich doświadczenia rodzinne w tym zakresie były dla nich satysfakcjonujące. Aby dziecko potrafiło podejmować decyzje życiowe, również te, które są związane z wyborem drogi kształcenia i przyszłego zawodu, powinny się nauczyć prawidłowo myśleć. Potrzebują do tego intelektualnej afirmacji ze strony rodziców, akceptacji zdolności, umiejętności. Postawa akceptująca sprzyja rozwijaniu zainteresowań dzieci i młodzieży, pozwala na kształtowanie twórczych sposobów myślenia i poszukiwania twórczych rozwiązań. Buduje zaufanie dziecka do własnych możliwości intelektualnych: zdolności rozumowania i rozwiązywania problemów. W sytuacji kształtowania postaw związanych z rozwojem zawodowym oznacza to, że rodzice są gotowi do podejmowania z dzieckiem dyskusji na ten temat, potrafią powstrzymać się od narzucania własnej woli, rozmawiają w atmosferze szacunku i respektowania praw dziecka, nie wytykają mu błędów, ale biorą pod uwagę punkt widzenia swojego syna lub córki spokojnie wyrażając własne zdanie.

Stosunek do dziecka oparty na więzi i przynależności rodzinnej, akceptacji emocjonalnej i intelektualnej sprzyja rozwijaniu postaw otwartych na ludzi i gotowości do podejmowania trudnych decyzji i wyborów oraz podejmowania ról zawodowych zgodnych z osobistymi preferencjami. Należy również zwrócić uwagę na to, że postawa kochająca pozwala młodzieży na otwarte mierzenie się z trudną fazą buntu przeciwko autorytetom i wystawiania rodziców i innych dorosłych, np. nauczycieli, doradców na trudną próbę.

Opracowała Aleksandra Rzemykowska doradca zawodowy

Zachęcamy rodziców oraz innych zainteresowanych do zapoznania się z publikacją Przewodnik dla rodzica ; Człowiek – najlepsza inwestycja, ECORYS Polska Sp. w której obszernie omawiane są prezentowane zagadnienia związane z problematyką wyboru zawodu.

Z publikacji zaczerpnięto obszerne fragmenty. W zamieszczonym poniżej artykule zawarto również informacje z książki Anny Paszkowskiej Rogacz, Psychologiczne podstawy wyboru zawodu. Przegląd koncepcji teoretycznych , KOWEZiU, Warszawa 2003