Agresja relacyjna wśród dzieci i młodzieży, jako środek niszczący bliskie związki interpersonalne.

Agresja relacyjna wśród dzieci i młodzieży, jako środek niszczący bliskie związki interpersonalne. 

Coraz częściej zwraca się uwagę na obecność agresji relacyjnej, szczególnie w szkołach i na związane z nią zagrożenia, które dotykają młode osoby. Są one bowiem niemałe, gdyż wynikają z samej specyfiki agresji relacyjnej. To znaczy z trudności w zidentyfikowaniu sprawcy, dostrzeżeniu ofiary,  a także zauważeniu danych zachowań, które są skrzętnie ukrywane przez obydwie strony. W związku z tym agresja relacyjna łatwo może ulec rozprzestrzenianiu. Istnieje ogromna potrzeba podjęcia tego tematu zarówno ze względu na nieliczną, dostępną literaturę, szczególnie w języku polskim, obrazującą to zjawisko, jak i na trudności w jego badaniu.

Pojęcie i geneza agresji relacyjnej

Podstawą wzajemnego komunikowania się jednostek jest wchodzenie w interakcję z innymi. Ma ono na celu lepsze poznanie zachowań, emocji i sposobu myślenia innych, ale również zwiększenie samoświadomości własnego sposobu funkcjonowania u osoby angażującej się w wymianę informacji. Interakcja jest procesem niezbędnym do prawidłowego rozwoju poczucia własnej wartości i tożsamości. Prowadzi do lepszego zrozumienia drugiej osoby, jako aktywnej i działającej intencjonalnie. Właśnie ten proces rodzi wiele problemów. Chęć uczestniczenia jednostki w interakcjach jest tak silna, że bywa ona w stanie znosić liczne upokorzenia ze strony innych, tylko po to, aby brać w nich udział. Często płacąc wysoką cenę za akceptację ze strony innych. Definiując pojęcie agresji relacyjnej należy skupić się właśnie na problemach wynikających z procesu, jakim jest interakcja. Szczególnie w okresie dorastania, młodzież poszukuje akceptacji i zrozumienia ze strony innych, aby stworzyć własny obraz rzeczywistości, określić swoją tożsamość i zrozumieć sposób, w jaki ludzie oddziałują na siebie. Podstawą do czerpania takich korzyści emocjonalnych i poznawczych w tym okresie jest angażowanie się w przyjaźnie. W każdej grupie pojawiają się jednak konflikty, które są powodem ujawnienia się agresji, jako formy obrony własnej i akceptacji w obrębie grupy.  Wszyscy autorzy, którzy zajmują się problemem, jakim jest agresja relacyjna, wskazują, że jest ona rodzajem manipulacji. Zamiennie można stosować termin agresji społecznej, manipulacyjnej lub pośredniej. Crick     i Grotpeter uważają, że jej celem jest niszczenie relacji społecznych lub manipulowanie nimi poprzez np. rozpuszczanie plotek, grożenie wycofaniem się z przyjaźni, czy społeczne odrzucenie (Vasta, Haith, Miller, 2001). Bjorkqvist natomiast definiuje agresję relacyjną jako rodzaj społecznej manipulacji. Agresor manipuluje innymi osobami, by przy ich pomocy zaatakować swoja ofiarę, lub sprawić jej przykrość. Angażuje innych, ponieważ nie chce uczestniczyć w ataku, aby nie ponieść odpowiedzialności za swoje działania. Pośredniczy w konfliktach i niszczących zachowaniach mających miejsce zarówno w obrębie grupy, jaki pomiędzy nimi (Bjorkqvist, Lagerspetz, Kaukiainen, 1992). Huntley i Owens proponują podział zachowań, które należą do strategii stosowanych przez agresora na trzy grupy. Do pierwszej zaliczają obelżywe zachowania: zdradzanie powierzonych sekretów, groźby rozgłaszania plotek, wykorzystywanie, sarkazm, szykanowanie, kłamstwa, a nawet fizyczne nadużycie np. szczypanie. Manipulowanie przyjaźniami należy do kolejnej grupy działań. Do ostatniej natomiast współzawodnictwo: poniżanie, konkurowanie we wszystkim, zazdrość (Owens, Huntley, 2006). Lagerspetz sugeruje, że sprawca używa innych, jako środków, żeby zaatakować ofiarę. Jest w stanie nawet manipulować całą siecią klasy, aby osiągnąć ostateczny cel, jakim jest np. wykluczenie  z przyjaźni. Taka manipulacja jest możliwa, tylko wówczas, gdy struktura społeczna umożliwia stosowanie takich metod (Bjorkqvist, Lagerspetz, Kaukiainen, 1992). Odwołując się do modelu interakcjonizmu społecznego, do intencji sprawcy należy manipulacja innymi, której osiągnięcie będzie celem pośrednim, w celu uzyskania pożądanego rezultatu końcowego, jakim jest np. wyrządzenie krzywdy ofierze.  Bardzo trudno wykryć występowanie agresji relacyjnej. Po pierwsze ze względu na zaangażowanie w działania kilku osób, pomiędzy którymi następuje rozproszenie odpowiedzialności, co utrudnia wskazanie agresora. Po drugie ten rodzaj agresji jest mało widoczny i często nawet celowo ukrywany, dlatego też może zostać przeoczony np. przez nauczyciela. To podkreśla niebezpieczeństwo problemu. Sprawcy często czują się bezkarni, a ich ofiary bezradne.  Warto zastanowić się nad tym, dlaczego tworzą się skłonności do zachowań agresywnych, jaka jest ich geneza, co skłania agresora do podejmowania takich działań. Jak można się spodziewać przyczyną są negatywne emocje, związane z jakąś stratą. Ze względu na uciążliwość, jaką ze sobą niosą, stają się motorem do podejmowania działań skierowanych na ich eliminację. Powstają głównie wówczas, gdy określone dążenie jest uniemożliwione, zablokowane, przerwane. Przyczyniają się do obniżenia tzw. dobrostanu psychicznego. Ludzie pragną uwolnić się od tego awersyjnego stanu.  Negatywne emocje nie zanikają nawet, gdy bodziec, który je wywołał, uległ już osłabieniu. Ludzie mają więc skłonności do przywoływania sytuacji, zdarzeń, które wywołały te emocje, co sprawia, że ponownie je przeżywają. Dochodzi do ich utrzymywania się, na zasadzie błędnego koła. Łatwo ulegają wzmocnieniu (Zaleski, 1998). 

Skutki agresji relacyjnej

Najbardziej widocznym skutkiem agresji relacyjnej jest zniszczenie relacji społecznych, które w okresie dorastania są szczególnie ważne dla jednostki. Czuje się ona odrzucona, oszukana i samotna, ponieważ jej wkład w budowanie związku nie został doceniony. Ofiary płacą ogromne koszty emocjonalne, za cenę realizacji celów manipulatora. Ich niezaspokojona potrzeba bliskości jest tak silna, iż nawet po odkryciu, że były wykorzystywane, skłonne są nadal spełniać polecenia z jego strony, by ponownie być częścią grupy. Odpowiedzialność za agresywne działania spoczywa na barkach osób manipulowanych, natomiast nikt nie dopatruje się winy prawdziwego sprawcy. Konsekwencje ponoszą osoby, które nieświadomie stały się narzędziami służącymi do realizacji jego okrutnych celów. Krzywdy, jakie agresor wyrządza swoim ofiarom, uruchamiają procesy poznawcze, których celem jest usprawiedliwienie wyrządzonego zła tym osobom. Manipulator dokonuje dehumanizacji, czyli pozbawia te osoby cech ludzkich, deprymuje ich wartości. Objawiać się to może stosowaniem nieprzyjemnych przezwisk w ich stosunku, szykanowaniem, traktowaniem przedmiotowym. Dehumanizacja obniża opór przed dokonywaniem aktów agresji i sprawia, że raz podjęta agresja ułatwia następne zachowania tego typu i znacznie zwiększa prawdopodobieństwo ich wystąpienia.   Crick i Grotpeter (1995) stwierdzają, że skutkiem u ofiar działań agresywnych jest wysoki poziom depresji, lęku z tendencją do unikania otoczenia, samotność. Badania pokazują, że niszczące i bolesne konsekwencje agresji relacyjnej, prowadzą do zmiany szkoły, całkowitej rezygnacji z niej, a nawet do samobójstwa, jako jedynej możliwości uśmierzenia bólu, jakiego doznały ofiary. Skutki są dramatyczne i nieuniknione, ponieważ agresor stosuje takie metody, które są trudne do zignorowania. Trudność rozpoznania działań agresywnych, a także nieumiejętność obrony przed nimi wskazuje na powagę tego problemu. W dalszym ciągu istnieje za mało metod interwencji, odpowiednich w takich przypadkach. Dlatego zjawisko to jest jeszcze w dalszym ciągu w fazie poznawania. W celu skutecznego radzenia sobie z konsekwencjami tego rodzaju agresji, niezbędnym będzie poznanie charakterystyki relacji, w których ona zachodzi, a także różnic płciowych, które wpływają na zróżnicowane przejawy tych działań.

Interwencja

Najważniejszym zadaniem szczególnie dla nauczycieli i rodziców jest to, aby uświadomić dzieciom jak bolesne skutki może pociągać za sobą agresja relacyjna. Z pozoru niewinne żarty wyrządzają ogromną krzywdę ich odbiorcy. Ważne, aby dzieci zdawały sobie sprawę z konsekwencji swoich zachowań. Kolejną rzeczą jest zwrócenie uwagi nauczyciela na relacje między poszczególnymi osobami w klasie. Rozmawianie o konfliktach i promowanie zdrowych form interakcji. Poruszanie takich tematów jak przyjaźń, miłość, zaufanie, zachowania prospołeczne. Dzieci powinny czuć się bezpiecznie w szkole i klasie. Ignorowanie najmniejszych przejawów agresji, lekceważenie ich może doprowadzić do utraty kontroli nad ich rozpowszechnianiem się.

Oprócz kwestionariuszy badających zjawisko agresji pośredniej, badacze proponują rozmowę z uczniami, żeby ocenić rozmiar zjawiska i uświadomić im jego negatywne konsekwencje. Slee, Shute i Owens w swoich badaniach zastosowali metodę analizy subiektywnych komunikatów (Owens, Shute, Slee; 2005). Podzielili dziewczyny na małe pięcioosobowe grupy, żeby je ośmielić do otwartych rozmów. Pytali je o uczucia i doświadczenia związane z obecnością agresji relacyjnej, postrzeganie innych dziewczyn i całej tej sytuacji. O to, co ich zdaniem jest przyczyną takich zachowań. Tym samym umożliwili im lepsze zrozumienie problemu, a także możliwość odebrania tej sytuacji z perspektywy innych osób. Wspólnie opisali zachowania, które obejmuje ta forma agresji i wynikające z nich konsekwencje. Dzięki temu udało się zaplanować adekwatną interwencję, która została wprowadzona wraz z pomocą nauczycieli. Niezależnie od rodzaju metod, ważne jest, aby uwzględniały one złożoność czynników odpowiedzialnych za zjawisko agresji. Zawierały dokładny opis jej objawów, celów działania oraz grupy. Większej efektywności interwencji sprzyjała też będzie znajomość cech strukturalnych, tj. miejsca szczególnego ryzyka w szkole i czas. Niezbędne jest również, aby dane metody dostarczały alternatywnych sposobów rozwiązywania problemów (Chylewska-Barakat, Barakat; 2000). Podejmowanie działań zapobiegających zjawisku agresji relacyjnej jest koniczne, ponieważ wyniki badań dowodzą, że jej poziom narasta wraz z czasem i wpływa na dalsze problemy przystosowawcze w społeczeństwie (Crick, 1996). Potwierdzona stabilność w czasie zachowań agresywnych, dostarcza dowodów na to, że dzieci przejawiające takie zachowania będą w przyszłości również narażone na problemy z zachowaniem i bez interwencji pozostaną agresywne. Wyniki badań wskazują również, że wysoki poziom agresji relacyjnej wiąże się z niskim poziomem zachowań prospołecznych i wpływa na przyszłe trudności w adaptacji do społeczeństwa (Crick, 1996). Dlatego rozwijanie umiejętności związanych z działaniami na rzecz innych jest ważnym elementem w procesie socjalizacji, na który warto zwrócić uwagę.

                                                                                                                Opracowała psycholog Daria Czosnowska

Bibliografia

  • Björkqvist, K., Lagerspetz, K. M. J., Kaukiainen, A. (1992). Do Girls Manipulate and Boys Fight? Developmental Trends in Regard to Direct and Indirect Aggression. Aggressive Behavior, 18, 117-127.
  • Chylewska-Barakat, L., Barakat, M. (2000). Strategie redukcji agresji w szkole. Edukacja i Dialog, 5, 35-39.
  • Crick, N. R. (1996). The Role of Overt Aggression, Relational Aggression, and Prosocial Behavior in the Prediction of Children’s Future Social Adjustment. Child Development, 67, 2317-2327.
  • Crick, N. R., Grotpeter, J. K. (1995). Relational aggression, Gender, and Social-Psychological Adjustment. Child Development, 66, 710-722.
  • Frączek, A. (red.). (1979). Studia nad psychologicznymi mechanizmami czynności agresywnych. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich PAN.
  • Frączek, A. (red.). (1986). Studia nad uwarunkowaniami i regulacją agresji interpersonalne:            sprawozdania z badań i rozprawy. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich PAN.
  • Grzywa, A. (2006). Pułapki manipulacji. Lublin: Wydawnictwo Czelej.
  • Owens, L. D., Huntley, J. (2006). “I know they are manipulating me…” Unmasking indirect aggression in an adolescent girls’ friendship group: A case study. International Education Journal, 7 (4), 514-523.
  • Owens, L. D., Shute, R., Slee, P. (2000). “Guess What I Just Heard!”: Indirect Aggression Among Teenage Girls in Australia. Aggressive Behavior, 26, 67-83.
  • Owens, L. D., Shute, R., Slee, P. (2000). “I’m in and you’re out…” Explanations for teenage girl’s indirect aggression. Psychology, Evolution & Gender, 2.1, 19-46.68
  • Owens, L. D., Shute, R., Slee, P. (2005). “In the eye of the beholder…”: Girls’, boys’ and teachers’ perceptions of boys’ aggression to girls. International Education Journal, 5 (5), 142-151.
  • Zaleski, Z. (1998). Od zawiści do zemsty. Społeczna psychologia kłopotliwych emocji. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.